خوب به دست مىآيد . « 1 » مقدسى در نيمهء دوم قرن چهارم در وصف بصره مىنويسد : خانه‌هاى بصره در سمت بيابان ساخته شده است ، شهر در اين سمت ( بيابان ) يك دروازه دارد ، از اين دروازه تا كنار رود نزديك به سه ميل راه است . بصره سه مسجد جامع دارد ؛ يكى از آنها دلگشا و بزرگ و آباد و در بازار شهر واقع است و ستونهاى سفيد دارد . اين مسجد در عراق مانند ندارد ؛ مسجد ديگر در سمت دروازه‌اى رو به بيابان قرار دارد و اين كهنترين مسجد شهر است . « 2 » سومين مسجد جامع شهر در سويى قرار دارد كه مقدسى به جهت آن كه در شرق يا غرب است اشاره نكرده است . شهر داراى سه بازار به نامهاى قطع الكلّا در كنار رود ، بازار بزرگ شهر و بازار باب الجامع است . همهء اين بازارها زيبايند ( و پرمتاع ) . گرمابه‌هاى شهر خوب است ، ماهى و خرماى نيكو ، گوشت فراوان ، سبزى ، پنبه و شير ( فراوان ) دارد ، دانش و بازرگانى را با هم دارد ، ولى كم‌آب و بدهوا و عفن و پرآشوب است . « 3 » ناصر خسرو كه در سال 443 هجرى قمرى به بصره آمده و مدتى در آنجا اقامت كرده است دربارهء شهر بصره مىنويسد : شهر ديوارى بزرگ دارد جز آن طرف كه رود واقع شده است . . . شهر اغلب خراب است و آبادانيها بسيار از هم پراكنده‌اند ، به‌طورى كه از محله‌اى تا محله ديگر مقدار نيم فرسنگ خرابى است . اما در و ديوار ( شهر ) محكم و معمور است و خلق انبوهى دارد و سلطان را دخل بسيار حاصل مىشود . « 4 » در سال 517 هجرى قمرى قاضى عبد السلام جبّلى ديوارى به دور شهر كشيد كه نيم فرسخ با ديوار قديم آن فاصله داشت . « 5 » ادريسى به نقل از يعقوبى « 6 » در وصف بصره مىنويسد : . . . در بصره هفت هزار و اندى مسجد بود كه اكنون ( زمان ادريسى ) بيشتر آنها جز مسجد جامع ويران است . بازرگانان در اين شهر به خريد و فروش خرما مشغولند . « 7 » ياقوت علاوه بر تأييد گفتهء جغرافيادانهاى قبل از خود ، دربارهء خطط بصره و

--> ( 1 ) . حدود العالم ؛ ص 152 . ( 2 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 162 و 163 . ( 3 ) . همانجا . ( 4 ) . سفرنامهء ناصرخسرو ؛ ص 128 ، 130 و 131 . ( 5 ) . سرزمينهاى خلافت شرقى ؛ ص 50 . ( 6 ) . قبلا اشاره شد كه كلام يعقوبى دربارهء بصره كوتاه و احتمالا از كتاب حاضر افتاده است ، ولى احتمالا ادريسى كامل كتاب را داشته است . ( 7 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 384 .